Từ hàng nghìn năm trước, người Trung Quốc cổ đại đã phải đối mặt với những đợt nắng nóng cực đoan khi nhiệt độ có thể lên tới 40–43 độ C, trong điều kiện chưa có bất kỳ công nghệ làm mát hiện đại nào. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt đó, từ hoàng tộc đến dân thường đều phát triển nhiều cách giải nhiệt riêng, từ hầm chứa băng, quạt cơ học đến những vật dụng dân gian đơn giản nhưng hiệu quả.

Nắng nóng cực đoan và những thảm họa từng ghi nhận

Các ghi chép lịch sử và văn khắc cổ cho thấy nhiều khu vực ở Trung Quốc cổ đại từng trải qua các đợt nắng nóng kéo dài với mức nhiệt lên đến 40–43 độ C. Không chỉ ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt, những đợt thời tiết cực đoan này còn gây mất mùa nghiêm trọng và kéo theo số người tử vong lớn.

Người Trung Quốc cổ đại đã sáng tạo nhiều cách chống chọi nắng nóng khắc nghiệt.

Một trong những giai đoạn được ghi nhận rõ nhất xảy ra dưới triều Thanh, thời Hoàng đế Càn Long. Tháng 7/1743, Bắc Kinh và vùng lân cận rơi vào đợt nắng nóng kéo dài. Sử liệu ghi nhận khoảng 11.400 người thiệt mạng chỉ trong vòng 10 ngày.

Phần lớn nạn nhân là người lao động nghèo. Thời điểm đó, đồng ruộng khô nứt, gia súc chết hàng loạt, cây cối héo úa. Nhiều người ngất xỉu giữa đường vì sốc nhiệt, tạo nên tình trạng hoang mang lan rộng trong kinh thành.

Những phát minh làm mát từ thời cổ đại

Trước điều kiện khí hậu khắc nghiệt, người Trung Quốc cổ đại đã sớm tìm ra nhiều cách thích nghi. Từ thời Tiền Tần, con người sử dụng các dụng cụ chứa nước để quan sát sự thay đổi nhiệt độ. Khi nước đóng băng hay tan chảy, họ dựa vào đó để nhận biết mùa lạnh hay mùa ấm. Đây được xem là hình thức sơ khai của nhiệt kế.

Đến thời Chiến Quốc, giới quý tộc đã sử dụng những công cụ tinh vi hơn. Một phát hiện khảo cổ tại lăng mộ Hầu tước Yi ở tỉnh Hồ Bắc cho thấy sự tồn tại của bình đồng hai lớp dùng để ướp lạnh rượu bằng đá. Đá được đặt ở lớp ngoài, rượu ở bên trong, giúp duy trì nhiệt độ thấp trong mùa hè. Thiết kế này thường được xem như dạng “tủ lạnh di động” cổ đại.

Quạt cơ học và hệ thống làm mát cung đình

Sang thời nhà Hán, công nghệ làm mát tiếp tục phát triển. Nghệ nhân Đinh Hoàn từng chế tạo hệ thống quạt cơ học gồm bảy cánh quạt lớn, mỗi cánh dài hơn 2 mét. Thiết bị vận hành bằng sức người, tạo ra luồng gió mạnh để giảm nhiệt trong không gian rộng.

Đến thời nhà Đường, các cung điện mùa hè được xây dựng gần hồ nước hoặc dòng chảy tự nhiên để tận dụng khả năng điều hòa nhiệt độ của môi trường. Hệ thống bánh xe nước được dùng để đưa nước lên mái, sau đó nước chảy xuống như một lớp rèm mỏng, vừa giảm nhiệt vừa tạo độ ẩm mát cho không gian bên trong.

Trong cung đình, băng đá được sử dụng như một biểu tượng của sự xa hoa. Những khối băng lớn được chạm khắc và trưng bày cùng trái cây tươi, phục vụ nhu cầu giải nhiệt của hoàng tộc trong mùa hè.

Hầm băng khổng lồ và đời sống xa hoa của hoàng gia

Dưới triều Thanh, Tử Cấm Thành sở hữu năm hầm chứa băng lớn, mỗi hầm có thể lưu trữ khoảng 25.000 khối băng. Lượng băng này được tích trữ từ mùa đông để dùng trong mùa hè, phục vụ trực tiếp cho hoàng thất.

Thời Thái hậu Từ Hi, việc tránh nóng được nâng lên mức xa hoa hơn. Bà thường nghỉ tại khu vực có hồ nước, thưởng thức ca kịch và phong cảnh trong không gian mát mẻ. Một số ghi chép cung đình mô tả cảnh thái giám dùng quạt lông công và phun nước hoa hồng để tạo cảm giác dễ chịu trong những ngày nóng nhất.

Cách giải nhiệt của dân thường

Trái ngược với cung đình, người dân thường phải dựa vào các biện pháp đơn giản hơn. Nhiều ngôi nhà được thiết kế thêm không gian ngầm để đưa luồng khí mát lưu thông tự nhiên.

Đến thời Tống, gối tre trở thành vật dụng phổ biến trong mùa hè. Loại gối dài, rỗng ruột giúp không khí lưu thông quanh cơ thể, giảm cảm giác nóng bức khi ngủ. Trong đô thị, các quán bán đồ uống lạnh bắt đầu xuất hiện với rượu ướp lạnh, sữa đông lạnh và chè đậu xanh mát.

Người lao động ngoài đồng ruộng thường đội mũ rơm, mặc áo mỏng để giảm nhiệt, tiếp tục công việc dưới nắng gắt. Bên cạnh đó, nhiều quan niệm tinh thần cũng được lưu truyền, cho rằng giữ tâm trí tĩnh lặng giúp con người dễ chịu hơn trong mùa hè.

Từ những công trình cung đình phức tạp đến các vật dụng dân gian đơn giản, người Trung Quốc cổ đại đã phát triển nhiều cách thích nghi với khí hậu khắc nghiệt kéo dài hàng nghìn năm. Mỗi giải pháp phản ánh một giai đoạn phát triển khác nhau trong nỗ lực sinh tồn giữa những mùa hè khắc nghiệt.

Người Việt ở nước ngoài vẫn có thể xác thực thuê bao VinaPhone ngay trên điện thoại